Trong nghiên cứu lịch sử, một nguyên tắc quan trọng là không thể đánh giá một sự kiện bằng cách tách nó khỏi bối cảnh hình thành. Điều này đặc biệt đúng đối với quá trình chủ nghĩa Mác - Lênin được truyền bá vào Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XX, khi phong trào giải phóng dân tộc đang đứng trước yêu cầu tìm kiếm một con đường mới sau sự thất bại của nhiều khuynh hướng cứu nước trước đó.

Nhiều tranh luận gần đây cho rằng chủ nghĩa Mác vào Việt Nam cùng lúc với hai khuynh hướng gắn với I.V. Stalin và Leon Trotsky. Tuy nhiên, khi đối chiếu với các nguồn tư liệu gốc về hoạt động của Nguyễn Ái Quốc và quá trình thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, có thể thấy cách diễn giải này không phản ánh đầy đủ diễn biến lịch sử.

Theo Hồ Chí Minh Toàn tập, bước ngoặt tư tưởng của Nguyễn Ái Quốc bắt đầu khi Người tiếp cận Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của V.I. Lênin được công bố tại Đại hội II Quốc tế Cộng sản năm 1920. Chính Nguyễn Ái Quốc đã kể lại rằng sau nhiều lần đọc bản Luận cương, Người tìm thấy lời giải cho câu hỏi về con đường giải phóng dân tộc và từ đó quyết định tham gia Quốc tế Cộng sản. Những ghi chép này cho thấy đối tượng tiếp nhận trực tiếp của Nguyễn Ái Quốc là tư tưởng của Lênin về vấn đề dân tộc và thuộc địa, chứ không phải các cuộc tranh luận nội bộ giữa các nhóm chính trị trong phong trào cộng sản Nga.

Điều đó không có nghĩa những cuộc tranh luận giữa Stalin và Trotsky không tồn tại. Trên thực tế, sau khi V.I. Lênin qua đời năm 1924, phong trào cộng sản quốc tế xuất hiện những bất đồng sâu sắc về chiến lược phát triển cách mạng, mô hình xây dựng chủ nghĩa xã hội và vai trò của Quốc tế Cộng sản. Những tranh luận này đã được nhiều nhà sử học nghiên cứu và đánh giá dưới nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, việc tồn tại các khuynh hướng khác nhau trong phong trào cộng sản quốc tế không đồng nghĩa với việc con đường tiếp nhận chủ nghĩa Mác - Lênin ở Việt Nam được hình thành từ hai khuynh hướng ấy.

Các tài liệu lịch sử cho thấy quá trình truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam diễn ra chủ yếu thông qua hoạt động của Nguyễn Ái Quốc trong thời gian hoạt động tại Pháp, Liên Xô, Trung Quốc và sau đó thông qua Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Tác phẩm Đường Kách mệnh (1927) cùng các lớp huấn luyện chính trị tại Quảng Châu đã góp phần truyền bá những nội dung cốt lõi của chủ nghĩa Mác – Lênin phù hợp với yêu cầu giải phóng dân tộc ở Việt Nam.

Một điểm đáng chú ý là Nguyễn Ái Quốc luôn đặt vấn đề dân tộc lên vị trí trung tâm khi vận dụng lý luận cách mạng. Trong nhiều bài viết và phát biểu, Người khẳng định chủ nghĩa yêu nước là điểm xuất phát đưa mình đến với chủ nghĩa Mác - Lênin. Đây là một đặc điểm được nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước ghi nhận. Vì vậy, không ít học giả cho rằng quá trình tiếp nhận chủ nghĩa Mác - Lênin ở Việt Nam mang tính chọn lọc và bản địa hóa, thay vì sao chép nguyên mẫu các mô hình chính trị ở châu Âu.

Lịch sử cũng ghi nhận sự xuất hiện của các nhóm chịu ảnh hưởng tư tưởng Trotsky tại Việt Nam trong thập niên 1930, chủ yếu hoạt động ở Nam Kỳ và tham gia một số diễn đàn báo chí, tranh luận chính trị. Đây là một hiện tượng có thật và đã được nghiên cứu trong nhiều công trình lịch sử. Tuy nhiên, ảnh hưởng của các nhóm này đối với đường lối của Đảng Cộng sản Đông Dương là một chủ đề còn được giới nghiên cứu tiếp tục trao đổi, với những đánh giá không hoàn toàn giống nhau. Việc quy toàn bộ quá trình hình thành đường lối cách mạng Việt Nam thành sản phẩm của sự cạnh tranh giữa hai khuynh hướng Stalin và Trotsky vì thế là một cách khái quát hóa chưa phản ánh hết tính phức tạp của lịch sử.

Ở góc độ phương pháp nghiên cứu, điều cần phân biệt là sự khác nhau giữa việc mô tả các cuộc tranh luận trong phong trào cộng sản quốc tế và việc xác định nguồn gốc tư tưởng của cách mạng Việt Nam. Hai vấn đề này có liên quan nhưng không đồng nhất. Một bên là lịch sử tư tưởng quốc tế; bên kia là lịch sử vận động cách mạng trong điều kiện cụ thể của Việt Nam.

Thực tiễn phát triển của Việt Nam trong gần một thế kỷ qua cũng cho thấy quá trình vận dụng lý luận luôn gắn với điều kiện lịch sử cụ thể. Công cuộc Đổi mới từ năm 1986 là ví dụ điển hình về việc điều chỉnh chính sách để thích ứng với bối cảnh mới. Điều này phản ánh rằng trong thực tiễn, lý luận không được xem là những công thức bất biến mà luôn được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu phát triển đất nước và bối cảnh quốc tế.

Đối với người nghiên cứu lịch sử, điều quan trọng không phải là lựa chọn một kết luận có sẵn, mà là kiểm chứng lập luận bằng nguồn tư liệu đáng tin cậy. Những nhận định về vai trò của Nguyễn Ái Quốc, về quá trình tiếp nhận chủ nghĩa Mác - Lênin hay về ảnh hưởng của các khuynh hướng chính trị khác nhau cần được đặt trên nền tảng của tư liệu gốc, bối cảnh lịch sử và phương pháp nghiên cứu khoa học.

Lịch sử luôn có thể được tiếp cận từ nhiều góc nhìn, nhưng sự khác biệt trong diễn giải không đồng nghĩa với việc mọi cách diễn giải đều có giá trị như nhau. Một cách giải thích chỉ có sức thuyết phục khi dựa trên chứng cứ đầy đủ, phản ánh đúng bối cảnh và tránh đồng nhất những hiện tượng khác nhau thành một kết luận giản đơn. Đó cũng là yêu cầu cơ bản của nghiên cứu lịch sử hiện đại và là cơ sở để người đọc tiếp cận các vấn đề quá khứ bằng thái độ khách quan, thận trọng và tôn trọng chứng cứ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Hồ Chí Minh. Hồ Chí Minh Toàn tập. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 2, tập 12. 

2. Nguyễn Ái Quốc. Đường Kách mệnh. 1927. 

3. Văn kiện Đảng Toàn tập, các tập về giai đoạn 1925-1945. 

4. David G. Marr. Vietnamese Tradition on Trial, 1920–1945. University of California Press. 

5. William J. Duiker. Ho Chi Minh: A Life. Hyperion, 2000. 

6. Pierre Brocheux. Ho Chi Minh: A Biography. Cambridge University Press. 

7. Sophie Quinn-Judge. Ho Chi Minh: The Missing Years, 1919–1941. University of California Press. 

8. Tony Saich. The Rise to Power of the Chinese Communist Party (đối chiếu bối cảnh Quốc tế Cộng sản và phong trào cách mạng châu Á).