Trường Chính trị tỉnh Lai Châu

https://truongchinhtri.laichau.gov.vn

Phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng - yêu cầu vận dụng trong giảng dạy bài “Thực hiện dân chủ ở cơ sở”

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng có ý nghĩa định hướng quan trọng đối với việc tiếp tục phát triển dân chủ xã hội chủ nghĩa và phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân trong giai đoạn mới. Văn kiện không chỉ kế thừa nhất quán quan điểm “Dân là gốc”, mà còn nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân một cách thực chất, hiệu quả, gắn với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Việc quán triệt và vận dụng tinh thần Đại hội XIV vào chương trình Trung cấp lý luận chính trị là yêu cầu tất yếu, nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy, bảo đảm tính cập nhật và tính thực tiễn. Đối với bài “Thực hiện dân chủ ở cơ sở”, việc tích hợp những điểm mới về phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ cơ sở trong tổ chức thực hành dân chủ.
..................1. Những nội dung cốt lõi về phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân theo tinh thần Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng
..................Thứ nhất, khẳng định và làm sâu sắc hơn vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân
..................Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV tiếp tục khẳng định nhất quán quan điểm “Dân là gốc”, đồng thời phát triển nhận thức lý luận về vai trò của Nhân dân trong điều kiện mới. Báo cáo chính trị nhấn mạnh yêu cầu phát huy mạnh mẽ vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân. Đây không chỉ là sự kế thừa tư tưởng xuyên suốt của Đảng ta, mà còn thể hiện bước phát triển quan trọng trong tư duy về dân chủ xã hội chủ nghĩa. Nếu trước đây, Nhân dân được xác định là mục tiêu và động lực của sự phát triển, thì trong Báo cáo lần này, vai trò chủ thể của Nhân dân được đặt ở vị trí trung tâm, xuyên suốt toàn bộ quá trình phát triển. Văn kiện khẳng định yêu cầu tôn trọng và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; kiên trì thực hiện phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Điều đó cho thấy dân chủ không chỉ là nguyên tắc chính trị mà phải được bảo đảm bằng cơ chế, chính sách và pháp luật cụ thể. Đặc biệt, Báo cáo nhấn mạnh việc tạo điều kiện để Nhân dân tham gia đầy đủ vào các khâu của quá trình phát triển, từ xây dựng chủ trương, chính sách đến tổ chức thực hiện và kiểm tra, giám sát. Đây là sự cụ thể hóa yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; đồng thời thể hiện rõ trách nhiệm của hệ thống chính trị trong việc lắng nghe, tiếp thu ý kiến và chịu sự giám sát của Nhân dân.
Có thể khẳng định, việc làm sâu sắc hơn vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân trong Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị định hướng thực tiễn sâu sắc. Quan điểm này là cơ sở chính trị – tư tưởng quan trọng để tiếp tục hoàn thiện thể chế dân chủ, nâng cao chất lượng thực hành dân chủ ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
..................Thứ hai, nhấn mạnh thực hiện dân chủ thực chất, chống hình thức
..................Một trong những điểm nhấn quan trọng của Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV là yêu cầu bảo đảm thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa một cách thực chất, hiệu quả, kiên quyết khắc phục biểu hiện hình thức. Báo cáo chính trị yêu cầu thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa đầy đủ, thực chất, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân. Đây không chỉ là sự khẳng định về mặt nguyên tắc, mà còn là yêu cầu chính trị mang tính hành động, đòi hỏi toàn bộ hệ thống chính trị phải nâng cao chất lượng thực hành dân chủ trong thực tiễn. Báo cáo nhấn mạnh việc thực hiện đầy đủ các quyền dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện, nhất là dân chủ ở cơ sở – nơi trực tiếp gắn bó với đời sống hằng ngày của Nhân dân. Việc bảo đảm để Nhân dân được biết, được bàn, được quyết định, được kiểm tra, giám sát và thụ hưởng phải được thể chế hóa đồng bộ, rõ ràng và tổ chức thực hiện nghiêm túc. Dân chủ không thể dừng lại ở việc công khai thông tin hình thức hay lấy ý kiến mang tính thủ tục, mà phải thực sự tạo điều kiện để Nhân dân tham gia vào quá trình xây dựng và thực thi các chủ trương, chính sách liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của mình.
..................Đồng thời, Văn kiện nhấn mạnh yêu cầu phát huy dân chủ đi đôi với giữ vững kỷ luật, kỷ cương, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Điều này thể hiện quan điểm nhất quán của Đảng ta: dân chủ phải được đặt trong khuôn khổ pháp luật, gắn với trách nhiệm và nghĩa vụ công dân; không để lợi dụng dân chủ để gây mất ổn định chính trị – xã hội. Phát huy dân chủ phải đồng thời với tăng cường kiểm soát quyền lực, nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước, của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Một nội dung quan trọng khác là kiên quyết khắc phục tình trạng dân chủ hình thức, dân chủ chưa đi vào thực chất ở một số nơi. Điều này đòi hỏi các cấp ủy, chính quyền phải thực sự tôn trọng, lắng nghe, tiếp thu ý kiến và nguyện vọng chính đáng của Nhân dân; đồng thời xử lý nghiêm những hành vi vi phạm quyền làm chủ của Nhân dân. Việc thực hành dân chủ phải gắn với công khai, minh bạch, với cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả và chế tài rõ ràng.
..................Có thể khẳng định, việc nhấn mạnh thực hiện dân chủ thực chất, chống hình thức trong Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV thể hiện bước phát triển quan trọng về tư duy lãnh đạo của Đảng. Quan điểm này vừa bảo đảm mở rộng và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, vừa giữ vững kỷ cương, pháp luật, tăng cường trách nhiệm giải trình, qua đó củng cố niềm tin của Nhân dân, tạo nền tảng chính trị - xã hội vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
..................Thứ ba, phát triển tư duy về sự tham gia của Nhân dân trong quản trị quốc gia và quản lý xã hội
..................Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV thể hiện bước phát triển quan trọng trong tư duy về phát huy vai trò của Nhân dân, không chỉ dừng lại ở việc xác định Nhân dân là chủ thể quyền lực nhà nước, mà còn nhấn mạnh sự tham gia ngày càng chủ động, tích cực của Nhân dân trong quản trị quốc gia và quản lý xã hội. Văn kiện khẳng định yêu cầu phát huy mạnh mẽ quyền làm chủ của Nhân dân; tạo điều kiện để Nhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Điều đó cho thấy nhận thức về dân chủ đã được nâng lên một bước, gắn quyền làm chủ với cơ chế tham gia cụ thể, thực chất. Theo tinh thần này, Nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách, mà là chủ thể tham gia vào quá trình xây dựng, thực thi và giám sát chính sách công. Việc mở rộng và bảo đảm các kênh tham gia của Nhân dân vào quá trình hoạch định chủ trương, pháp luật; tổ chức thực hiện và kiểm tra, giám sát là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao chất lượng quản trị quốc gia. Thông qua đó, các quyết sách được ban hành sát thực tiễn hơn, phản ánh đúng tâm tư, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân.
..................Báo cáo đồng thời đề cao trách nhiệm của hệ thống chính trị trong việc lắng nghe, tiếp thu và giải quyết kịp thời ý kiến, kiến nghị của Nhân dân. Việc tăng cường đối thoại, công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, đảng viên được xem là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin của Nhân dân. Dân chủ chỉ thực sự được bảo đảm khi quyền tham gia của Nhân dân được tôn trọng và phản hồi bằng hành động cụ thể. Quan điểm này gắn chặt với yêu cầu tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Nhà nước không chỉ quản lý xã hội bằng pháp luật, mà còn phải tạo lập cơ chế để Nhân dân thực sự tham gia vào quá trình quản lý đó. Đây là bước phát triển về lý luận và thực tiễn, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa quản trị quốc gia, tăng cường hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước trong giai đoạn mới.
..................2. Yêu cầu vận dụng trong giảng dạy bài “Thực hiện dân chủ ở cơ sở” trong chương trình Trung cấp lý luận chính trị
..................Những điểm mới được xác định trong Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV về phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân không chỉ có ý nghĩa định hướng chung, mà còn đặt ra yêu cầu cụ thể đối với công tác giảng dạy lý luận chính trị hiện nay. Đối với bài “Thực hiện dân chủ ở cơ sở”, việc quán triệt và vận dụng tinh thần Đại hội cần được thực hiện một cách chủ động, sâu sắc, bảo đảm thống nhất giữa quan điểm của Đảng với nội dung truyền đạt trong chương trình đào tạo. Việc tích hợp những nội dung mới không đơn thuần là bổ sung thêm thông tin, mà phải góp phần làm rõ hơn cơ sở lý luận, nâng cao tính thực tiễn và định hướng hành động cho học viên. Thông qua đó, bài giảng không chỉ giúp người học nắm vững quy định, nguyên tắc thực hiện dân chủ ở cơ sở, mà còn củng cố nhận thức chính trị, ý thức trách nhiệm và bản lĩnh trong tổ chức thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân tại địa phương, đơn vị công tác.
..................Cập nhật, bổ sung nội dung trong mục Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về thực hiện dân chủ ở cơ sở
..................Một là, cần nhấn mạnh điểm mới về việc khẳng định và làm sâu sắc hơn vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân. Nếu trước đây các văn kiện xác định “Dân là gốc”, coi Nhân dân là mục tiêu và động lực của sự phát triển, thì Đại hội XIV đặt Nhân dân ở vị trí trung tâm xuyên suốt toàn bộ quá trình phát triển, từ hoạch định chủ trương, ban hành chính sách đến tổ chức thực hiện và kiểm tra, giám sát. Khi giảng dạy, cần phân tích rõ đây là bước phát triển về tư duy lý luận, thể hiện yêu cầu nâng cao chất lượng thực hành dân chủ trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
..................Hai là, cần bổ sung nội dung về yêu cầu thực hiện dân chủ thực chất, chống hình thức. Nội dung này có thể liên hệ trực tiếp với phần khái niệm và hình thức dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện để làm rõ: dân chủ không chỉ là cơ chế tổ chức mà phải bảo đảm hiệu quả thực tế. Giảng viên cần phân tích những biểu hiện dân chủ hình thức ở cơ sở như công khai chưa đầy đủ, lấy ý kiến mang tính thủ tục, đối thoại chưa thực chất; từ đó nhấn mạnh yêu cầu khắc phục theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng.
..................Ba là, cần làm rõ tư duy phát triển về sự tham gia của Nhân dân trong quản trị quốc gia và quản lý xã hội. Nội dung này có thể gắn với phần nội dung thực hiện dân chủ ở xã, phường; cơ quan, đơn vị; doanh nghiệp nhà nước. Giảng viên cần phân tích rõ cơ chế để Nhân dân tham gia xây dựng, thực thi và giám sát chính sách; vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội trong giám sát và phản biện xã hội. Qua đó, giúp học viên nhận thức sâu sắc rằng thực hiện dân chủ ở cơ sở không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là phương thức nâng cao chất lượng quản trị và củng cố niềm tin của Nhân dân.
..................Gắn nội dung Đại hội XIV với phần đánh giá tình hình thực hiện dân chủ ở cơ sở
..................Ở mục “Tình hình thực hiện dân chủ ở cơ sở hiện nay”, giảng viên cần vận dụng tinh thần Đại hội XIV của Đảng để phân tích thực tiễn một cách khách quan, toàn diện. Khi trình bày các kết quả đạt được, cần làm rõ sự chuyển biến về nhận thức, về công tác tuyên truyền, dân vận; việc thực hiện dân chủ ở xã, phường; ở cơ quan hành chính nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập; ở nơi làm việc. Tuy nhiên, cần tránh cách tiếp cận thiên về liệt kê thành tích mà phải gắn với tiêu chí “thực chất” mà Đại hội XIV đặt ra.
..................Ở phần hạn chế, cần liên hệ trực tiếp với yêu cầu chống dân chủ hình thức. Giảng viên có thể phân tích những biểu hiện cụ thể như: công khai chưa kịp thời; một số nơi còn biểu hiện áp đặt trong quyết định các vấn đề liên quan đến Nhân dân; cơ chế tiếp thu, phản hồi kiến nghị còn chậm; trách nhiệm giải trình chưa cao. Việc chỉ rõ những tồn tại này không nhằm phê phán chung chung mà để làm nổi bật yêu cầu đổi mới theo tinh thần Đại hội XIV. Đồng thời, cần gợi mở để học viên liên hệ thực tiễn địa phương: đánh giá việc công khai các nội dung để Nhân dân biết; mức độ tham gia của Nhân dân trong bàn và quyết định các vấn đề ở cơ sở; hiệu quả giám sát của cộng đồng. Qua thảo luận, học viên sẽ nhận diện rõ hơn khoảng cách giữa quy định và thực tiễn, từ đó xác định trách nhiệm của bản thân trong tổ chức thực hiện.
..................Cụ thể hóa trong phần giải pháp tăng cường thực hiện dân chủ ở cơ sở
..................Tinh thần Đại hội XIV của Đảng cần được cụ thể hóa mạnh mẽ nhất trong phần giải pháp. Ở đây, giảng viên cần làm rõ rằng các giải pháp không chỉ mang tính hành chính mà phải hướng tới bảo đảm quyền làm chủ thực chất của Nhân dân.
..................Một là, trong giải pháp hoàn thiện pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở, cần nhấn mạnh yêu cầu thể chế hóa đầy đủ quyền làm chủ của Nhân dân; đồng bộ giữa các quy định về công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực.
..................Hai là, trong giải pháp tăng cường thực hiện dân chủ ở xã, phường, cần làm rõ trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền cơ sở trong tổ chức đối thoại, tiếp xúc, giải quyết kiến nghị của Nhân dân; coi đây là nhiệm vụ thường xuyên, không mang tính hình thức.
..................Ba là, trong nội dung tăng cường dân chủ ở cơ quan hành chính nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập, cần phân tích vai trò của quy chế dân chủ nội bộ, cơ chế tham gia của cán bộ, công chức, viên chức; gắn với yêu cầu xây dựng nền hành chính phục vụ Nhân dân.
..................Bốn là, ở nội dung dân chủ tại nơi làm việc, cần làm rõ vai trò của tổ chức công đoàn và người sử dụng lao động trong bảo đảm quyền lợi chính đáng của người lao động; nhấn mạnh nguyên tắc đối thoại, thương lượng, công khai minh bạch.
..................Năm là, đối với giải pháp tăng cường giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội, cần làm rõ đây là kênh quan trọng để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ; đồng thời nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực.
..................Đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy vai trò chủ thể của học viên
..................Tinh thần phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân cần được thể hiện ngay trong phương pháp tổ chức lớp học. Giảng viên cần kết hợp thuyết trình với hỏi - đáp, phỏng vấn nhanh, thảo luận nhóm như kế hoạch đã xây dựng. Ở phần thảo luận, có thể đưa ra các tình huống thực tiễn về việc công khai ngân sách xã, tổ chức hội nghị Nhân dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo; yêu cầu học viên phân tích đúng, sai, đề xuất giải pháp. Việc này giúp học viên không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng vận dụng. Đồng thời, cần gắn nội dung bài học với trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên trong thực hành dân chủ. Học viên phải nhận thức rõ: phát huy dân chủ không chỉ là yêu cầu đối với tổ chức mà còn là yêu cầu đối với từng cá nhân trong thực thi công vụ.
..................Như vậy, Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng đã tiếp tục khẳng định và phát triển sâu sắc hơn quan điểm của Đảng về phát huy vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân; nhấn mạnh yêu cầu thực hiện dân chủ thực chất, chống hình thức, gắn với tăng cường kỷ luật, kỷ cương và trách nhiệm giải trình. Đây là cơ sở chính trị, lý luận quan trọng để tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng thực hành dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới. Việc vận dụng tinh thần đó vào giảng dạy bài “Thực hiện dân chủ ở cơ sở” trong chương trình Trung cấp lý luận chính trị không chỉ bảo đảm tính cập nhật của nội dung đào tạo, mà còn góp phần nâng cao nhận thức, trách nhiệm và năng lực tổ chức thực hiện dân chủ của đội ngũ cán bộ cơ sở, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân.
..................Tài liệu tham khảo:
..................1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, bản điện tử (PDF).
..................2. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Trung cấp lý luận chính trị - Kiến thức bổ trợ, Nxb. Lý luận chính trị, H.2021.

Tác giả: ThS: Tống Mạnh Hùng - Giảng viên phòng Quản lý Đào tạo và nghiên cứu khoa học